یادگاری گرانبها از تاریخ و فرهنگ آذربایجان

 نام کتاب : سفینه تبریز

نوشته : ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی

با مقدمه های : عبدالحسین بهاری و نصرالله پورجوادی

ناشر : مرکز نشر دانشگاهی ؛ چاپ عکسی از روی نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی ـ ۱۳۸۱

آذربایجان در تاریخ ایران ؛ چه قبل و چه بعد از اسلام از کانونهای مهم فرهنگ و تمدن بوده است . اهمیت مذهبی آذربایجان قبل از اسلام از اتشکده های مهم ان و بعد از اسلام در رسمیت یافتن مذهب شیعه توسط  شاه اسماعیل صفوی قابل مشاهده است . آذربایجان در تاریخ سیاسی ایران نیز دارای اهمیت زیادی است و بارها توسط بیگانگان مورد هجوم واقع شده است .

چندی پیش یک کتاب منحصر به فرد و بسیار ارزشمند به صورت عکسی چاپ و منتشر شده است که آیینه فرهنگ ؛ ادب ؛ علم و دانش آذربایجان عصر خود است . سفینه تبریز عنوان مجموعه خطی است که در سال‌های ۷۲۱ تا ۷۲۳ هجری قمری توسط ابوالمجد تبریزی در تبریز گردآوری وکتابت شده‌است. این کتاب نسخه منحصر به فردی است که در آن بیش از ۲۰۰ رساله در موضوعات مختلف علمی از جمله ریاضیات، هیئت، موسیقی، طب و فلسفه، ادبیات، عرفان، تاریخ و جغرافیا به صورت جُنگ گردآوری شده‌است.

مرکز نشر دانشگاهی در سال ۱۳۸۱ این کتاب را از روی نسخه خطی موجود در کتابخانه مجلس شورای ملی ایران به صورت عکسی (فاکسیمیله) چاپ و منتشر کرد.همچنین این کتاب همراه با کتاب ذخیره خوارزمشاهی نامزد ثبت حافظه جهانی در سال ۲۰۱۰ از طرف ایران شدند.

ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی ؛ در اوایل قرن هشتم هجری مجموعه ای گرانبها از آثار موجود در کتابخانه خویش را در کتابی به نگارش درآورد که اینک شایسته تحقیق و پژوهش مضاعف دانش پژوهان و محققان است. در حقیقت؛ سفینه تبریز آیینه ای از وضع فرهنگی تبریز در باشکوه ترین دوران حیات فرهنگی آن ؛ یعنی در نیمه دوم قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است . جُنگ‌نویسی در بین دانشمندان اسلامی شیوه‌ای رایج بوده‌است ولی تا به حال نسخه‌ای که این تعداد کتاب و رساله در موضوعات مختلف در آن جمع باشد دیده نشده‌است و این نسخه به سبب دانشمند بودن کاتب آن ارزش وافری یافته‌است. سفینه لغتی عربی به معنای کشتی است اما در بحث نسخه‌های خطی معنای دیگری پیدا کرده‌است. سفینه بیاضی (نوعی نسخه خطی از جهت اندازه و شکل) است که قطعش طولانی باشد و به هنگام گشودن در جهت طول شبیه به کشتی شود. به بیان ساده‌تر و غیرفنی، سفینه نوعی جُنگ خطی از نظر اندازه و کیفیت ظاهری است (نسخه‌ها از نظر اندازه و ظاهر انواعی دارند). حافظ شیرازی می‌گوید:

در این زمانه رفیقی که خالی از خلل است

صراحی می ناب و سفینهء غزل است

سفینه گرانبهای تبریز که شامل معرفی ۲۰۹ رساله و مطالب مستقل دیگر است و در ۳۶۸ برگ چهار ستونی در قطع رحلی بزرگ تدوین شده است از وجوه مختلفی برای تاریخ و فرهنگ ایران و آذربایجان اهمیت دارد . نخستین اهمیت ان را در آشکار ساختن زبان رایج در تبریز در قرن هفتم و هشتم هجری است . بر اساس فهلویاتی که مولف سفینه تبریز گردآوری و درج کرده و منبعی ارزشمند برای مطالعه زبان شناسان و علاقمندان زبان دیرین آذربایجان است ؛ به خوبی آشکار می شود که در این دوره هنوز زبان تبریز به ترکی آذری تغییر نیافته بود . ( برای نمونه نگاه کنید به رساله ۱۲۴ ؛ ص۵۳۳) آذری پهلوی که بعدها به فهلوی تغییر یافته‌است نام زبان اشکانیان در این ناحیه بوده که زبان قدیم ایران از ری تا همدان و آذربایجان و اصفهان و کاشان بشمار می‌آمده ‌است.

اهمیت این سفینه از نظر زبانشناسی و زبان فارسی وجود تعداد زیادی از واژه‌های فهلوی است که در این سفینه آمده که برخی از آنها با عنوان «اورامنان» و «شروینیان» ذکر شده‌است. منبعی که تاکنون از منابع شناخته شده بیشترین فهلوی در آن مندرج است همین سفینه تبریز است.

اهمیت دیگر این میراث ارزشمند در مورد موسیقی آذربایجان است که برخی در صدد ساختن شناسنامه غیر ایرانی برای آن هستند ؛ مطالب این کتاب دلیل روشنی بر بطلان این تلاشها است .

از دیگر سوی سفینه تبریز برای تاریخ ادبیات و زبان فارسی آذربایجان نیز کتابی ارزشمند محسوب می گردد . گردآورنده متن سفینه قسمت عمده آثار شعرای آذربایجان هم عصر خود را در مجموعه ثبت و ضبط کرده است؛ شعرایی که اکنون از برخی از آنها هیچ اثری در دست نیست؛ از آن جمله می توان به اشعار جلال الدین عتیقی تبریزی؛ مجدالدین ملک محمود بن مظفر تبریزی ؛ مجدالدین محمد تبریزی و عزالدین عطایی اشاره کرد. این کتاب شامل ۲۰۹ مقاله گلچین شده از عربی و فارسی است که البته در برخی مقالات شعرها و گفته‏هایی از فهلویات به چشم می‏خورد. فصل‏های ۷۷ ، ۷۹ و ۸۰ به عربی و از ابن سینا است که بر روی سوالاتی در مورد تقدیر و آزادی اختیار در میان موضوعات فلسفی دیگر دست می‏گذارد.پرسش کننده در این قسمت شاعر معروف ابوسعید ابوالخیر است. فصل ۸۴ به فارسی ویک کار فلسفی از نصیرالدین طوسی به نام آغاز و انجام است. فصل ۹۰ شامل مقاله‏ای از نصرالدین طوسی به فارسی است در مورد چگونگی یافتن ماه در منطقه البروج بدون استفاده از تقویم. فصل ۹۲ شامل جدولی از موقعیت ستارگان و محاسبات نجومی است. فصل ۹۷ در مورد ریاضیات است.که شامل سه بخش است و هر بخش شامل دو زیربخش می‏باشد.فصل ۹۹ همچنین به فارسی است و در مورد مبحث پزشکی که شامل خواص مفید و مضر انواع میوه‏ها ، گیاهان و نان‏ها.فصل ۱۱۲ و ۱۱۳ فهرستی از تاریخ تولد پیغمبران ، دانشمندان نامی ، شاهان پیش و پس از اسلام ایران است و تاریخ تولد فیلسوفان مشهوری مثل ارسطو و جاماسپ و همچنین زرتشت.نسبت به زمان خودش نویسنده آدمرا ۶۷۰۰ سال و نوح را ۴۹۰۰ سال قبل می‏داند. فصل ۱۱۴در فارسی و درباره تاریخ تبریز است.در باره احداث تبریز به دستان وهسودانحاکم روادید است.

فصل ۱۳۴ شامل فرهنگ لغات فارسی از اسدی طوسی است.

فصل‏های ۱۳۸ و ۱۳۹ به فارسی و در مورد مضامین اخلاقی و فیلسوفانه از بزرگمهر وزیر ساسانی است. فصل ۱۴۵ که از سه بخش تشکیل شده است ، و درباره موسیقی و نوشته شده توسط عجب الزمان محمد ابن محمود نیشابوری.

فصل ۱۶۳ شامل فواید بوی خوش عطر بری سلامتی به فارسی می‏باشد.

فصل ۱۶۶ به فارسی درباره جغرافیا و شامل مطالبی از سرزمین‏ها و شهرها می‏باشد. فصل ۱۹۶ به فارسی درباره دانش و آگاهی می‏باشد.

فصل ۲۰۵ با عنوان:شرح کوتاهی از بنی امیه.این فصل به زبان عربی است و شرح کوتاهی از تاریخ سلسله بنی امیه از معاویه تا باقی مانده خاندان آنها در اسپانیا را شامل می‏شود. مطالب این کتاب شامل اصطلاحات روزمره زبان تبریزی در طول دوره ایلخانی است.همچنین واژه فهلویات از کلمه پهلوی گرفته شده است.در فصل ۱۲۴ صفحه ۵۱۳ به روشنی بیان شده است که زبان آن روزگار تبریز پهلوی بوده است.

یک نمونه از فهلویات از کتاب سفینه تبریز از بابا فرج تبریزی چنین است: انانک قدۀ فرجشون فعالم آندره اووارادا چاشمش نه پیف قدم کینستا نه پیف حدوث

معنی:چندانک فرج را در عالم آورده‌اند چشم او نه بر قدم افتاده است نه بر حدوث

بحث‏های جالبی بین اشیاء بی‏جان در این کتاب آورده شده است.هر شی سعی می‏کند برتری خود را به شی دیگر اثبات کند و خواص آنها خوار بشمارد.در پس این مناظرات مفاهیم اخلاقی نهفته است.

فصل ۴۵:مناظره بین گل و مل(گل و شراب)از ابو سعید ترمیدیه.

فصل۴۶:مناظره بین سرو و آب از نظام الدین اصفهانی.

فصل ۴۷:مناظره بین شراب و حشیش از سعد الدین ابن بها الدین.

فصل ۴۸:مناظره دیگری بین شراب و حشیش از نویسنده‏ای ناشناس.

فصل ۴۹:مناظره بین شمشیر و قلم از نویسنه‏ای ناشناس.

فصل ۵۰:مناظره بین شمشیر و آسمان از نویسنده ناشناس.

فصل ۵۱:مناظره بین النار و التراب(آتش و زمین) از امین الدین ابوقاسم الحاجی بولاح. فصل ۵۲:مناظره بین السمع و البصر(شنوایی و بینایی) از ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی.

فصل ۵۳:مناظره بین نظم و نثر از ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی.