۲۷ آبان ۱۳۹۸
خانه / تاریخ / تخت سلیمان و ایران‌گرایی ایلخانان

تخت سلیمان و ایران‌گرایی ایلخانان

داریوش احمدی

چنان‌که روایت‌های تاریخی و داده‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهند، مجموعه تاریخی تخت سلیمان (شیز باستانی) در ۴۲ کیلومتری شمال شرق شهرستان تکاب در آذربایجان غربی، دست‌کم از دوران ساسانیان به بعد، به‌دلیل قرارداشتن آتشکده بزرگ آذرگشنسپ (Azargoshnasp) در این محل، کانون دینی ایران آن روزگار و مورد احترام، توجه و رجوع پیوسته پادشاهان ایران بود. از آنجاکه این مکان به نماد هویت دینی و ملی ساسانیان مبدل شده بود، هراکلیوس، امپراتور روم، در زمان هجوم خود به قلمرو ایران کوشید با تصرف هدفمندانه این محل و آسیب‌رساندن به آتشکده آذرگشنسپ در ۶۲۴ میلادی، به منزلت و حیثیت پادشاهی ساسانی لطمه بزند. در ایران باستان آتشکده آذرگشنسپ یکی از سه آتشکده اصلی کشور بود و به طبقه جنگجویان تعلق داشت. بنا به افسانه‌های ایرانی، فروغ آذرگشنسپ بر یال اسب کیخسرو نشست و با پرتو خود جادوی سیاه افراسیاب را از میان برداشت تا پادشاه بتخانه‌اش را ویران کند. پس‌ازآن، کیخسرو در همان‌جا برای آذرگشنسپ آتشکده‌ای بزرگ برپا ساخت. به‌روایت ابن‌خردادبه، جغرافی‌نگار سده سوم ق، ارجمندی آتشکده آذرگشنسپ چنان بود که هرگاه یکی از شاهزادگان ساسانی به پادشاهی می‌رسید، از مداین در عراق پیاده به زیارت آذرگشنسپ می‌رفت. پادشاهان فاتح بخشی از غنایم ارزشمند جنگی خود را نیز به این آتشکده پیشکش می‌کردند.

اهمیت مجموعه تخت سلیمان (شیز) حتا پس از برافتادن ساسانیان و برآمدن حکومت‌های گوناگون پس از اسلام نیز همچنان پابرجا بود؛ اما این شاهان ایلخانی بودند که بیش از دیگر حاکمان ایران اسلامی به ارزش و جایگاه مجموعه تخت سلیمان پی بردند و برای بهره‌جویی از آن کوشیدند. اگرچه تهاجم نخستین مغولان به شرق و غرب ایران همراه با ویرانی و کشتار بود، موج دوم ورود مغولان به ایران به سرکردگی هولاگو (۶۵۱-۶۶۳ ق) معطوف به کشور‌داری و مدیریت قلمرو جدید مغولان ازطریق همسویی با اندیشه‌ها و مفاهیم ایرانشهری و به‌کارگیری آن‌ها هم برای خودی و مشروع نمایاندن پادشاهی‌شان و هم برای برقراری مدیریتی کارآمد در قلمرو ایران‌زمین بود. در این میان اَباقا (۶۶۳-۶۸۰ ق) دومین فرمانروای ایلخانی، با آگاهی از اهمیت و ارجمندی مجموعه باستانی شیز (تخت سلیمان) به‌عنوان نماد ایرانی‌گری و نمودی از پادشاهی دیرین و باستانی ایرانی، فرمان به برپایی اقامتگاهی تابستانی در این محل داد. طی فعالیت‌های عمرانی انجام یافته در این محل، از ایوان غربی و شمالی دوره ساسانی دوباره بهره‌برداری شد و درپیوند با سازه‌های ایلخانی قرار گرفت. معماران ایلخانی گنبد آتشکده را نیز بازسازی کردند و کوشیدند تا جای ممکن بناهای ویران‌شده ساسانی را نوسازی کنند و بیشتر بناهای جدید شاهانه را نیز در بخش شمالی و پیرامون دریاچه ساختند تا کمترین آسیب به سازه‌های ساسانی وارد شود. براین اساس به‌نظر می‌رسد که اباقا به‌خوبی توجیه شده بود که حفظ، احیا و گسترش سازه‌های سلطنتی ـ دینی ساسانی در محل تخت سلیمان و تداوم کاربری آن‌ها، شیوه‌ای است مؤثر برای آنکه پادشاهی خود را تداوم‌بخش و نماینده پادشاهی‌های باستانی ایرانی و درنتیجه حکومتی مشروع و خودی نشان دهد و از این طریق فرمانروایی‌اش را با کمترین هزینه و بیشترین کارایی در میان ایرانیان پذیرفته و استوار کند. چنان‌که قطعه‌کاشی‌های بازمانده از سازه‌های ایلخانی نشان می‌دهند، کوشک اباقا در این محل با کاشی‌هایی منقوش به ابیات شاهنامه فردوسی و داستان‌ها و شخصیت‌های آن (مانند داستان آزاده و بهرام و تصاویر سیمرغ و اژدها) آراسته شده بود تا بدین‌وسیله با نمایش و بازنمایی بصری و هنری حماسه ملی ایران، پیوندی دیگر و افزون‌تر با سنت‌ها و ایدئولوژی پادشاهی ایران باستان فراهم و برقرار شود. تأکید حمدالله مستوفی، مورخ و جغرافی‌نگار عصر ایلخانی، بر اینکه شیز را کیخسرو، پادشاه اسطوره‌ای ایران، ساخت و درنهایت اباقا آن را «به حال عمارت آورد»، گویای این واقعیت است که حکومت ایلخانی نه تنها در پی مرتبط‌کردن خود با پادشاهی ساسانی بود، بلکه می‌خواست گامی بلندتر برداشته، خود را ادامه‌دهنده و احیاکننده سنت‌های منسوب به پادشاهان بس‌کهن عصر اساطیری ایران نیز نشان دهد.

مجموعه تخت سلیمان احتمالاً تا دوران صفویان مورد استفاده شاهان ایران بود. کاربری دیرپای این مکان گواه پایداری، کارآمدی و فراگیری انگاره‌های ایران‌شهری در دوران اسلامی و به‌ویژه برای دودمان‌هایی است که قلمرو فرمانروایی آنان سراسر ایران‌زمین را دربرمی‌گرفت و آرمان آنان یکپارچه‌سازی و وحدت این سرزمین با بهره‌گیری از باورها، سنت‌ها و انگاره‌های کهنی بود که همه ایرانیان در آن‌ها سهیم بودند.

مجموعه تخت سلیمان دارای حصاری سنگی و مرتفع به طول تقریبی ۱۱۲۰ متر و مساحت ۱۲۴ هزار مترمربع بوده است و ۳۸ برج دفاعی در پیرامون حصار با فاصله متوسط ۲۴ متر از یکدیگر نگهبانی از این مجموعه را به‌عهده داشته‌اند. ورود به این محل از طریق سه دروازه، یکی در شمال و دو دروازه با فاصله اندک از یکدیگر در جنوب انجام می‌یافته است. تالار تخت، تالار چهارستونه، ایوان‌های اطراف دریاچه، اتاق‌های هشت‌گوشه، دروازه جنوبی، حمام، مسجد و غیره ازجمله سازه‌های افزوده شده در دوران ایلخانی‌اند.

image_print

همچنین

در نشست حماسه دفاع «از حماسه جنگ چالدران تا دفاع مقدس» مطرح شد؛

نشست حماسه دفاع «از حماسه جنگ چالدران تا دفاع مقدس» چهارشنبه ۱۰ مهر ۱۳۹۸ با …