۲۰ آذر ۱۳۹۸
خانه / تاریخ / در رد انتساب نسخه مجهول از افسانه دده قورقود به قاجاریه؛ قاجاریه با شاهنامه فردوسی عجین بودند

در رد انتساب نسخه مجهول از افسانه دده قورقود به قاجاریه؛ قاجاریه با شاهنامه فردوسی عجین بودند

محمدعلی بهمنی قاجار

چند روز اخیر در فضای مجازی مطلبی در مورد کشف نسخه قاجاری دده قورقود منتشر شده است، بدیهی است که کشف هر اثر فرهنگی و هنری مربوط به عصر قاجاریه برای پژوهشگران تاریخ و فرهنگ عصر قاجار دلگرم‌کننده  و مسرت‌بخش است، اما در این میان باید مراقب بود که از دامن زدن به اخبار جعلی و زرد نیز پرهیز کرد. در مورد این خبر چند نکته لازم به ذکر است:

۱. بر فرض صحت کامل اظهارات شخصیت محترمی که به عنوان کاشف این نسخه مطرح شده است، باز قابلیت انتساب این نسخه به کتابخانه های سلطنتی قاجاریه و شخص آقا محمدخان به شدت قابل تردید است، این که شخصی در کتابفروشی ادعا کرده از خاندان قاجار است یا مدعی شده این نسخه در کتابخانه آقا محمدخان بوده، از نظر علمی و‌منطقی مطلقا ارزشی ندارد، چرا که در وهله اول ممکن است آن فرد فروشنده کتاب ادعای کذبی را مطرح کرده باشد و بر فرض که صادق هم بوده باشد ممکن است اطلاعاتی که داشته نادرست بوده باشد، آن چه که مسلم است این که کتاب های متعلق به کتابخانه سلطنتی شاهان قاجار به فرزندان و اولاد آنان به ارث نرسیده بلکه جزیی از کتابخانه سلطنتی بوده و عمدتا در این کتابخانه یا کتابخانه مجلس و سایر مراکز  عمومی نگهداری می شود. اگر تعدادی کتاب هم به هر شکلی از کتابخانه خارج شده باشد در اختیار مجموعه داران بزرگ است و نه هر شخصی که بخواهد کتاب را در کتابفروشی های میدان انقلاب بفروش برساند.

۲. عدم انتساب کتاب به کتابخانه سلطنتی قاجاریه به معنای رد وجود این نسخه نیست بله ممکن است این نسخه وجود داشته باشد و اتفاقا متعلق به دوره قاجار نیز باشد اما دلیل معتبری برای انتساب آن به کتابخانه شاهان قاجار ارایه نشده است.

۳. شاهان قاجار به هویت قبیله ای خود که ریشه های ترکی و مغولی داشته علاقه داشتند و به همین دلیل برخی از شاهزادگان قاجاریه مانند فرزندان حسنعلی میرزا شجاع السلطنه نیز نام های مغولی هم چون : هلاکو و اباقان داشتند، اما آن چه برای شاهان قاجار به عنوان پادشاهان ایران اصل بود هویت ایرانی بوده است که در ذیل ابراز تعلقات شیعی و باستانی و اسطوره ای ظهور می یافته است و البته با هویت ترکی آنان نیز تعارضی نداشته است، درست است که نام چهار شاهزاده قاجار نام مغولی بوده ولی تعداد بسیار بیش‌تری نام امامان معصومین علیهم السلام و شخصیت های نمادین شیعی و نیز شاهان و بزرگان ایران باستان و شاهنامه بوده است.

۴. جدای از تعلق یا عدم تعلق نسخه ای از دده قورقود به کتابخانه های شاهان قاجار، مسلم است که دده قورقود و داستان های آن جایی در میان پادشاهان قاجار باز نکرده است چنانچه در کتاب ها و دست نوشته های متعدد پادشاهان و شاهزادگان و‌نخبگان عصر قاجار اعم از ترک زبان و غیر ترک زبان، هیچ اشاره ای به دده قور قود وجود ندارد.

۵. آثار فرهنگی مورد علاقه شاهان قاجار، شاهنامه فردوسی، دیوان حافظ و خمسه نظامی و گلستان و بوستان سعدی بوده است.چنانچه فرهاد میرزا معتمد الدوله، با آه و افسوس از زیارت آرامگاه حضرت نظامی یاد می کند، بسیاری از شاهزادگان قاجار نیز چنین نام هایی داشتند:

اردشیرمبرزا ، انوشیروان میرزا، ایرج میرزا، کیومرث میرزا، بهمن میرزا، بهرام میرزا، پرویز میرزا، جهانگیر میرزا، داراب میرزا، رستم میرزا، ساسان میرزا، سیامک میرزا، سیاوش میرزا، شاپور میرزا، شاهرخ میرزا، طهماسب میرزا، کیکاووس میرزا، کیخسرو میرزا، کیقباد میرزا و خسرو میرزا و فرهاد میرزا بودند.

همگی این اسامی از شاهنامه اخذ شده بودند که نشان دهنده عجین بودن کامل قاجاریه با فرهنگ شاهنامه است.

۶. قاجارها نیز مانند بسیاری از ایلات ترک تبار و‌ترک زبان هم چون: افشارها و بیات ها و قشقایی ها و…. به هویت قبیله‌ای وعشیره‌ای شان علاقه مند بودند ولی آن را در تضاد و تعارض با هویت ایرانی تعریف نکردند و علایق فرهنگی و هنری شان و از جمله عشق عمیق آنان به حلقه وصل فرهنگ ایرانی یعنی شاهنامه فردوسی در دل تاریخ ثبت شده و مظاهر آن متعدد است. کتاب دده قور قود هم به عنوان یک اثر فرهنگی ترکی، می توانسته مورد علاقه قاجارها قرار بگیرد ولی در مجموع رد پایی از آن در فرهنگ و هنر عصر قاجار به جای نمانده است.

image_print

همچنین

نوعثمانی‎گری حزب عدالت و توسعه و روح ترکان جوان

داود دشتبانی – از ابتدای به قدرت رسیدن و سپس تثبیت جایگاه حزب عدالت و …