۲۰ آذر ۱۳۹۸
خانه / تاریخ / ایران نامی کهن

ایران نامی کهن

نگاهی به مغالطه هشتاد ساله بودن نام ایران، بخش سوم

هژیر تهرانی

توضیحی درباره نام بومی (Endonym) و نام بیرونی (Exonym)

در بخشهای پیشین به این قضیه پرداختیم که به جز ایران کم نیستند کشورهایی که دارای دو نام بومی و بیرونی هستند.نام بومی کشور همان نامی است که از سوی دولت و مردم همان کشور به کار می‌رود و نام بیرونی نامی است که در سطح بین المللی کاربرد دارد. نمونه این نام‌ها همچون دویچلاند و آلمان یا الاس ، یونان و گریس هم مورد اشاره قرار گرفتند. بنابراین اگر بر فرض دولت آلمان یعنی کشوری که در سطح بین المللی بیشتر با نام‌های انگلیسی جرمنی و آلمان فرانسوی شناخته می‌شود به هر دلیلی تصمیم گرفت و به دولتهای خارجی دیگر ابلاغ کرد که از آن روز باید نام بومی دویچلاند را به کار ببرند نمی‌توان گفت که قبل از این نام دویچلاند توسط خود مردم آن کشور در متون و اسناد خودشان کاربردی نداشته است و این نام یک نام جدیدالولاده است.

با ذکر این مقدمه به این نکته می‌پردازیم که خوشبختانه کاربرد نام ایران چه به معنای سرزمین جغرافیایی چه به معنای دولت سیاسی بهره‌مند از عناصر تشکیل دهنده یک دولت آن قدر در متون فارسی پیش از سال مورد مغالطه و تشکیک قدمت این نام یعنی ۱۹۳۵ میلادی فراوان است که انکار آن به راستی جای شگفتی فراوان دارد. به دلیل محدودیت فضای نشریه در این مقال تنها به ذکر چند نمونه دیگر از نام کهن ایران در اسناد و مدارک به جا مانده از متون فارسی بسنده می‌کنیم:

پیشینه نام ایران در بخشی از ادبیات فارسی :

          1- ابوعبدالله رودکی سمرقندی شاعر نامدار ایرانی و پدر شعر پارسی که در زمان سامانیان می‌زیسته خطاب به ابوجعفر احمد بن محمد سامانی چنین می‌سراید:

خسرو بر تحت نشسته

شاه ملوک جهان امیر خراسان

شادی بوجعفر احمد ابن محمد

آن مه آزادگان و مفخر ایران

۲- جالب است که منوچهری دامغانی شاعر سده پنجم خورشیدی هم کمی بعد در ستایش سلطان محمود غزنوی رقیب و دشمن سامانیان چنین می‌سراید:

“ای سپاهت را سپاهان رایتت را ری مکان

ای ز ایران تا به توران بندگانت را وثاق “

منوچهری دامغانی باز هم در اشعاری دیگر به ایران می‌پردازد:

زود شود چون بهشت، گیتی ویران

بگذرد این روزگار سختی از ایران

۳-سعدی شیرازی در باب اول بوستان در وصف عدل و تدبیر و رای ضمن اشاره به دارا چنین سروده است:

بگفت ای خداوند ایران و تور

که چشم بد از روزگار تو دور

من آنم که اسبان شه پرورم

به خدمت بدین مرغزار اندرم

وی هم چنین سروده است :

“تو کافتاب زمینی به هیچ سایه مرو

مگر به سایه دستور و مفخر ایران”.

پیشینه نام ایران همچون یک واحد و دولت سیاسی :

نام ایران به شکل امروزین آن از دوران ساسانی تثبیت شد و نامها و ترکیبات خاص همچون ایران دخت، ایران گشنسب، ایران خرد نشان می‌دهد که کاربرد نام ایران تا چه حد در این دوران گسترده بوده است.

حتی در دوران انفصال در برپایی دولت فراگیر ملی همچون دوران اسلامی پیش از صفویه نیز استفاده از نام ایران کاربرد فراوان داشته است. استفاده از این نام در دوران حکمرانی ایلخانان یعنی جانشینان چنگیزخان مغول هم به وفور دیده می‌شود. تیمور لنگ در نامه به سلطان بایزید عثمانی در بیش از ششصد سال پیش از نام ایران می‌نویسد.

با برپایی دولت فراگیر ملی صفوی در ایران و قوام یافتن یک دولت مرکزی نیرومند که وظیفه حراست از حدود و ثغور ایران را برعهده داشت کابرد نام ایران بیشتر هم می‌شود. به عنوان مثال ،شاه تهماسب صفوی در جوابیه ای به سلطان سلیم عثمانی خطاب به او می‌گوید:

“سیصد هزارکس برداشته بعرابه و توپ و تفنگ و یراق چهار ساله واسعاد حمایت القاس متوجه ایران شدی و بعد از آنکه بحوالی این دیار رسیدی، نتوانستی که یکروز توقف کنی آخرالامر بیچاره را به صد بلا گرفتار ساخته، بخاک تیره برابر ساخته مراجعت نمودی…”

در میثاق نامه بزرگان ایران با نادرشاه افشار در دشت مغان هم نام ایران به وضوح دیده می‌شود:

” تمام اهل ممالک از سید و فاضل و عالم و جاهل و خرد و بزرگ و تاجیک و ترک و صغیر و کبیر و برنا و پیر را در صحرای مغان در اردوی ظفرنمون احضار فرموده خواهشمند اذن کلات و ابیور گشته مقرر فرمودند که از برای خود از سلسله صفویه یا از سایر طبقات امم هرکس را که خواهیم به سلطنت و ریاست قبول کنیم چون اهالی ایران آنچه در این مدت بروزگار خود دیده از گل خیر بوستان دولت صفویه بود…”

با وجود رواج نام بین المللی پرشیا به جای ایران در متون انگلیسی گاه دیده می‌شود که برای ادوار تاریخی پیش از سلسله پهلوی هم نام ایران در متون انگلیسی به کار رفته است. به عنوان مثال نویسنده هندی ، جایوانت جوگلکار در کتاب خود به نام Decisive Battles India Lost (326 B. C. to 1803 A. D) از قول نادرشاه افشار در وصف شجاعت سردار او احمد خان ابدالی که پس از قتل وی به پادشاهی در نیمه شرقی شاهنشاهی او دست یافت و نام احمد شاه درانی را گرفت و زمینه ساز تشکیل کشوری به نام افغانستان در قرن بعدی گردید چنین می‌نویسد:

Nadir Shah used to say in admiration that he had not met in Iran, Turan and Hindustan any man of such laudable talents as Ahmad Adbdali possessed.

در ادوار بعدی همچون قاجاریه که پیش از دوران پهلوی بر ایران حکمرانی می‌کردند نیز در تمامی اسناد و مکاتبات دولتی به جا مانده به زبان فارسی از جمله مکاتبات کشوری و لشکری ، روزنامه‌های دولتی و صدور فرمان مشروطیت تنها نام ایران دیده می‌شود. بنابراین طرح ادعای جدید بودن نام ایران و اطلاق آن بر این کشور کهن در سال ۱۹۳۵ کاملأ بی معناست.

پی نوشتها :

۱-آریانفر ، عزیز ، ایران بزرگ سرزمینی در گستره سه میانرودان ، چاپ دوم ، تهران ،انتشارات سمرقند ، ۱۳۹۷

۲-اشرف ، احمد، هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی ، چاپ چهارم،نشر نی ، تهران ، ۱۳۹۵

۳-سامانه کتابخانه و اسناد رقومی ملی ، dl.nlai.ir

۴-لاکهارت ، نادرشاه ، چاپ دوم ، تهران ، امیرکبیر ، ۱۳۵۷

۵-Joglekar, Jaywant D,Decisive Battles India Lost (326 B. C. to 1803 A. D),2006

image_print

همچنین

نوعثمانی‎گری حزب عدالت و توسعه و روح ترکان جوان

داود دشتبانی – از ابتدای به قدرت رسیدن و سپس تثبیت جایگاه حزب عدالت و …