۲۹ آبان ۱۳۹۸
خانه / تاریخ / بررسی ادعای یافت نسخه سوم از افسانه دده قورقود از مکانی مجهول؛ دعوای جاعلان

بررسی ادعای یافت نسخه سوم از افسانه دده قورقود از مکانی مجهول؛ دعوای جاعلان

جعفر وثوقی


  در چند هفته گذشته سه خبر با فاصله نه چندان زیاد درباره کشف سومین نسخه کتاب دده قورقود در قزاقستان، ترکمن صحرا و قره داغ و خوی پخش شد. کتاب دده قورقود شامل دوازده داستان کوتاه به زبان ترکی اغوزی است که روایت آن در آناتولی و اوایل تشکیل دولت عثمانی می‌گذرد و داستان هایی عامیانه و غلوآمیز و آمیخته با افسانه را روایت می‌کند و فرهنگ بدوی و اولیه قبایل اوغوز در آن مشهود است. این داستان ها تا قرن نوزدهم ناشناخته بودند و با کشف یک نسخه خطی در آلمان به فضای علمی معرفی شد اما در اوایل قرن بیستم توسط جریان‌های سیاسی پان‌تورانیستی ترکیه مورد بهره‌برداری سیاسی قرار گرفت و به عنوان کتاب اسطوره‌ای ترکان معرفی شد.

نخستین خبر از سخنان کاشف این نسخه جدید به نام متین ائکیجی، ترک شناس ترکیه‌ای درباره برگردانده شدن این اثر به ترکی معاصر و چاپ با عنوان ” نسخه ترکستان” گزارش داده بود. این استاد دانشگاه‌های ترکیه ادعا کرد که این نسخه تازه یافته سیزده داستان دارد که یک داستان بیشتر از نسخه درسدن آلمان است. در دومین خبر حسین محمدزاده صدیق از کشف نسخه جدید در قره داغ خبر داده و افزوده این اثر ۶۲ صفحه‌ای که چند ماه پیش به دستش رسیده، به احتمال زیاد در منطقه قره داغ و با خط زیبای نستعلیق نوشته شده و دارای ۱۴ خط در هر برگ به نیّت چهارده معصوم بوده و هدیه ای به عالم تشیّع است و نام شهرهای ایران هم چون قم و کاشان و شیراز و … نیز در آن آمده است. در روایتی دیگر نشریه ” نامه ی صدیق” آورده که محمدزاده صدیق از کشف نسخه جدید دده قورقود در خوی خبر داده و در این باره  گفته است: چند ماه پیش نسخه خطی جدیدی از منطقه قره داغ کشف و به دست من رسیده که به زودی جاپ خواهد شد. پس از همه این ها شخصی به نام آراز محمد سارلی در یادداشتی با عنوان «لطفا قدیمی ترین نسخه خطی دده قورقوت را به نام خود مصادره نکنید!» نوشت که کاشف این نسخه ولی محمد خوجه نسخه یاب سرشناس ترکمن اهل ترکمن صحرا و ساکن گنبدکاووس هست که خاندان وی به دنبال تضییقات نظام بلشویکی استالینیستی، گنجینه نسخ خطی خود را با شیوه های سنتی «در دل خاک یا شکاف کوه‌ها و غارهای ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان» پنهان کرده بودند تا از گزند روزگار در امان باشند و او بوده که این نسخه را در اختیار صدیق و ائکیجی قرار داده اما پس از گذشت مدتی کوتاه، این افراد دست به کاری ناپسند،قبیح و غیر آکادمیک می زنند بدین ترتیب که هر یک بطور مستقل در رسانه های عمومی ظاهر شده با تبلیغات فراوان اعلام می نمایند که موفق به کشف قدیمی ترین نسخه ی دده قورقوت گشته اند!

در واقع خوجه با این کار به محمدزاده صدیق و ائکیجی اتهام سرقت علمی زد. نکته عجیب در مورد ادعای این سه نفر این است که هیچ یک مشخص نمی کنند این نسخه از کجا پیدا شده است؟ از خوی و قره داغ تا ترکستان و قزاقستان راه زیادی است و اگر محمد خوجه یابنده اولیه این نسخه باشد مدعی است که این نسخه «با شیوه های سنتی در دل خاک یا شکاف کوه‌ها و غارهای ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان» حفظ شده و اکنون او یافته است. باز هم موضوع عجیب تر خواهد بود چون شکاف کوه یا غار ادعایی باید در جای مشخصی باشد و آوردن نام همه کشورهای آسیای مرکزی مشخص می کند که یابندگان محل مشخصی برای ادعای خود ندارند و محل کشف نسخه ادعایی مجهول است. یابندگان حتی در مورد محتوای این نسخه نیز با هم به دعوا پرداختند و در حالی که محمدزاده صدیق محتوای آن را شیعی و با اشاره به شهرهای قم و کاشان معرفی می کند که البته از قرون نخستین اسلامی شهرهای شیعی ایران بوده اند مدعیان ترکمن از ادعای مذهبی صدیق برآشفته شدند و ائکیجی نیز که اساساً ادعای دیگری دارد و می گوید این نسخه تنها یک داستان بر دوازده داستان نسخه دردسدن بیشتر دارد و بنابراین ادعاهای محمدزاده صدیق همگی باید در همان یک داستان محقق شود یعنی همه اسامی شهرهای ایران به یک باره در همین یک داستان آورده شود. در همین حال صدیق در یادداشتی ضمن پذیرش اینکه نسخه را محمدخوجه دریافت کرده ائکیجی را دروغگو و مغرض معرفی کرد که قصد دارد از این نسخه در راه اهداف حزب متبوع خود در ترکیه بهره برداری کند. صدیق به این ابهام که چگونه می‌توان از یک مجموعه داستان فولکلوریک و نسخه خطی برای مقاصد حزبی بهره برد پاسخی نداد.

همه این ادعاها در حالی است که هیچ مشخصات دقیق و علمی از نسخه ادعایی و محل کشف آن و محتوای آن داده نشده و ادعاهای متناقض این سه کاشف که به یکدیگر اتهام می‌زنند سایه تردید بیشتری بر مقاصد آنان می‌افکند. 

این در حالی است که تاکنون تنها دو نسخه خطی از داستان دده قورقود در دست است. نسخه‌ی خطی این کتاب در کتابخانه‌ی دِرسدن آلمان که برای نخستین بار فلیشر کتابدار کتابخانه دِرسدن آلمان هنگام تنظیم کاتالوگ کتابخانه‌ی سلطنتی به این کتاب برخورد کرد، اما چون معلوم نبود که چه کسی این داستان‌ها را نگاشته و به صورت کتاب درآورده است و فقط پشت صفحه‌ی اول کتاب نوشته شده بود که این نسخه در قرن دهم هجری به کتابخانه‌ی احمد پاشا وارد شده است،‌ لذا فلیشر آن را جزو آثار قرن شانزدهم میلادی قرار داد. نسخه خطی دیگری شامل فقط ۶ داستان در کتابخانه واتیکان موجود می باشد. بر روی نخستین صفحه‌ نسخه دِرسدن عبارت «کتاب ددم قور قود علی لسان طائفه‌ی اوغوزان» نوشته شده است. در صفحه دوم این کتاب با نکته ای بسیار مهم رو به رو می شویم که تا کنون مورد توجه قرار نگرفته است و آن بیت شعریست به زبان پارسی که هم سندیست قاطع بر نگارش این کتاب در دوران عثمانی و هم دلیلی است محکم بر تاثیر و نقش غیر قابل انکار زبان و ادبیات پارسی بر فرهنگ و زبان و ادبیات ترکی عثمانی:

به هنر کوش زانکه در عالم

ادب آنراست کو هنرور است

در میان این سه ادعا سخنان محمدزاده صدیق بیش از همه محل تامل و تعجب است چرا که او برخلاف آن دو فرد دیگر اولاً این نسخه را شیعی و متعلق به قلمرو ایران معرفی می کند و ادعا می کند نام شهرهای ایرانی در این نسخه آمده است؛ این در حالی است که در نسخه پیشین دده قورقود نه تنها هیچ اشاره ای به جغرافیای ایران وجود ندارد حتی به جغرافیای آذربایجان نیز اشاره نشده و داستان های دده قورقود در قلمرو عثمانی و آناتولی می گذرد. محمدزاده صدیق سابقه طولانی در این ادعاهای گزاف دارد. چند سال پیش محمدزاده صدیق ادعا کرد نسخه کتابی ترکی به نام قارامجموعه یافته که توسط شیخ صفی الدین اردبیلی نیای سلسله صفویه نوشته شده است. این ادعای عجیب در حالی که تاکنون همه محققین شیخ صفی را با عبارات و اشعارش به زبان آذری پهلوی می شناختند و هیچ نشانه ای مبنی بر ترک زبان بودن او وجود نداشت جالب توجه بود اما با انتشار این کتاب توسط صدیق موضوع روشن شد. میرهدایت حصاری از نویسندگان مجله وارلیق که خودش از نویسندگان سرشناس قومگراست درباره ادعای صدیق نقدی نوشت. میرهدایت حصاری در این یادداشت نوشته بود: «  دوم اینکه با آنکه خود ایشان معترفند که این کتاب اثر شیخ صفی‌الدین نیست، ولی علاوه بر اینکه از ماه‌ها پیش در مصاحبه‌هایش در مطبوعات و در صحبت‌هایش در این باره پروپاگاند (تبلیغ) می‌نموده که کتاب قارا مجموعه را پیدا کرده و به عبارتی کشف کرده و عنقریب آن را منتشر خواهد کرد. روی جلد کتاب را نیز طوری تنظیم نموده‌اند که هر بیننده با مشاهده نام شیخ صفی‌الدین در بالا و عنوان قارا مجموعه‌ی با خط درشت در زیر آن تصور خواهد کرد که این اثر از شیخ صفی بوده و همان قارا مجموعه کذایی است و معنی دیگری در ذهن متبادر نمی‌گردد. توضیح ناشر در صفحه آغازین نیز نه‌تنها رفع شبهه نمی‌کند بلکه متشبه نیز می‌سازد. همان‌طور که باز خود ایشان گفته‌اند کتاب گردآوری و نقل مطالب از کتب مختلف طریقتی است که حتی برخی از آنها مانند مزکّی النفوس (ص۹۶) و رساله کؤنول (ص۱۲۶)… هیچ ربطی به شیخ صفی‌الدین ندارند، بلکه بعضی اصول طریقت‌اند. (آن هم نه طریقت صفوی)…..آقای صدیق بدون هیچ دلیل و منطقی اشعار قلی‌بیگ پسر قراخان چرکس، بیگلربیگی شیروان، را که معاصر شاه عباس دوم بوده و چهار قرن بعد از شیخ صفی‌الدین می‌زیسته و نسخ دیوان او در کتابخانه‌های ملک، مجلس شورای اسلامی و دانشگاه تهران موجود است، به نام اشعار ترکی شیخ صفی در بخش دوم کتاب خود در صفحات ۳۵ تا ۴۱ نقل کرده است. در حالی که ربطی به شیخ صفی ندارند.

جالب اینکه خود ایشان در جلد سوم مجله «یئنی یول» که در چهار شماره در سال ۱۳۶۲ منتشر نموده همان اشعار را به نام همان شاعر چاپ کرده و اینک همان شعرها را در این کتاب به نام شیخ صفی نقل می‌کند.

مسلم است که تاکنون شعر ترکی از شیخ صفی به دست ما نرسیده است. تنها سه بند شعر فارسی به نام شیخ صفی در کتاب دانشمندان آذربایجان (ص۲۳۴) مشاهده شده است که در صفحات ۵۱ و ۵۲ کتاب حاضر نقل گردیده، در صورتی که از آن هم تنها یک بند آن به شیخ صفی منسوب است و دو دیگر، از آنِ دو شاعر دیگر که تخلص صفی داشته‌اند، می‌باشد. یک رباعی هم در قاموس اعلام شمس‌الدین سامی به نام شیخ صفی آمده است که مؤلف از نقل آن غفلت نموده است.»

محمدزاده صدیق همچنین مدعی است هزاران کتیبه ترکی باستان به ویژه سه قمقمه‌ی سفالی ارزشمند در زیرزمین موزه ایران باستان از ترس آشکار شدن تاریخ پر هیبت ترکان باستان که همانا سومریان بوده‌اند محبوس شده‌اند. نکته تازه در ادعای محمدزاده صدیق تلاش او برای ربط دادن دده قورقود به آذَربایجان و جهان تشیّع است. پان ترک ها جدا از نداشتن پشتوانه‌ی تاریخی و جغرافیایی برای ادعاهایشان همواره به پیوند ناگسستنی ایرانیان با مذهب تشییع که مانع اتحاد آنها با سایر ترک‌هاست نیز حسادت ورزیده و گاه با ایجاد شبهه هایی چون حضور امام علی و حسنین(ع) در جنگ های اعراب با ایران ساسانی برای گسستن این پیوند تلاش می کنند و گاه تا جایی پیش رفته که وجود مبارک حضرت سلمان فارسی صحابه مشهور پیامبر و از نخستین شیعیان حضرت علی(ع) را  دروغ تاریخی می‌نامند.

این سه خبر در ظاهر کم اهمیّت و به مانند دیگر شیطنت های پان ترکیسم به توجه بیشتری نیاز دارند. زیرا از خبر نخست در قزاقستان تا خبر کشف صدیق در خوی، به دو سوی دریای خزر و شمال شرق و شمال غرب ایران اشاره شده است و در حالی که داستان دده قورقود کوچکترین ارتباطی با آذَربایجان نداشته و در آن هیچ نامی از آذَربایجان و مناطق آن نیامده است. این سه خبر در سه گستره جغرافیایی و یک بازه زمانی تلاشی برای ربط دادن دده قورقود به آذَربایجان از راه یکی انگاشتن تبار مردمان آذَربایجان با ساکنان قزاقستان و ازبکستان و ترکمنستان کنونی است که بخشی از نقشه ی جغرافیای تخیّلی توران بزرگ را هم به دست می دهد. تلاشی دیگر برای ایجاد تشویش اذهان و ایجاد شک در هویت مردمان آذَری ترک زبان که اگرچه در نهادهای دانش بنیان و میان اهل فن یک شوخی بیشتر نبوده ولی برای زمینه سازی آنارشیسم و هرج و مرج هدفمند در جامعه ای که بیشترشان با مطالعه میانه ای نداشته باشند کافیست. دده قورقود همیشه دستاویز خوبی برای تجزیه‌طلبان در لباس هویّت طلبی بوده که با شناسایی مناطق کم بهره از آگاهی تاریخی و جغرافیایی اقدام به وارونه جلوه دادن تبار و هویت مردمان آن نقاط کنند.

  در پایان باید یادآور شد که نگرانی از درست بودن هریک از این سه خبر یا حتی هر سه آن‌ها نیست چون در کتاب دده قورقود بارها نام مناطق و شهر های مختلف آناتولی ( ترکیه امروزی) مانند بایبورت، ماردین، کارادنیز، آک حصار، طرابوزون و استانبول ذکر شده است و نیز بیش از ۲۰۰ بار از واژه اغوز در مفهوم قومی و مردمی و نیز ۴ بار از واژه گرجستان در مفهوم سرزمینی آن استفاده شده است و همچنین نام قلعه ها و مناطق مختلفی مانند اِونوک، ساکا، تاتیان، دوزمور و طومان آمده است اما یک بار هم نامی از آذربایجان عزیز و مناطق جغرافیایی آن نیامده است. در صورت درست بودن خبر کشف قزاقستان و چاپ با نام  نسخه ترکستان یا حتی درست بودن کشف نسخه ولی محمد خوجه و دست آخر کشف جناب صدیق پس از کنار آمدن با ولی محمد خوجه تنها تکرار نسخه های کنونی شاید با تفاوت‌هایی اندک مانند ضبط گوناگون املای لغات به دست خواهد آمد و اگر هم بخواهند از راه جعل کلی یا دستبرد در چند جا کاری انجام دهند بی درنگ رسوا می شوند.

به هر رو باید منتظر ماند تا اطلاعات بیشتری از این نسخه ادعایی منتشر شود و نسخه عکسی آن در اختیار عموم قرار گیرد تا بتوان به صورت دقیق تر درباره آن سخن گفت.

image_print

همچنین

نوعثمانی‎گری حزب عدالت و توسعه و روح ترکان جوان

داود دشتبانی – از ابتدای به قدرت رسیدن و سپس تثبیت جایگاه حزب عدالت و …