۹ خرداد ۱۳۹۹
خانه / ادبیات / ضرورت بازشناسی عناصر ایرانی در زبان ترکی آسیای مرکزی

ضرورت بازشناسی عناصر ایرانی در زبان ترکی آسیای مرکزی

 

بازشناسی عناصر ایرانی در فرهنگ و زبان ترکی مقوله ای پیشینه دار است. پی جویی ریشه های این وام گیری ها نه در آذربایجان بلکه در صفحات آسیای مرکزی یا فرارود است، و نکته ی بارز، پرداختن به فرهنگ سُغدی به عنوان عنصر فرهنگی میانجی می باشد. تازگی ِنسبی پژوهش های سُغدی و اندکی ِمنابع به ویژه به زبان فارسی، دامن سخن گستردن در این وادی را بس دشوار می کند.

فرهنگ و قوم سغدی

نزدیک به ۹۰ سال پیش بود که کشفیات باستان شناسی در ترکستان چین منجر به کشف زبانی ناشناخته از گروه زبان های ایرانی میانه شد که بعدها آن را سُغدی نامیدند. از آن پس متون بیشتری یافت شد و آرام آرام پرده راز و رمز، از چهره این زبان کنار رفت. مدرک مربوط به این زبان از پای دیوار چین تا تاجیکستان سرزمین مادری سُغدی، از مغولستان تا سمرقند در جمهوری ازبکستان و در جنوب تا دره ی چیترال (در پاکستان)، یافت شده اند. بیهوده نیست که گوتیو به این زبان لقب معروف Lingua Francaیا زبان میانجی راه ابریشم“ را داده است.

نشان داده شده که این قوم از هزاره ی دوم پیش از میلاد در نواحی سمرقند و دره ی زرافشان ساکن بودند و در هزاره ی اول ناحیه ی میان سیردریا و آمودریا را در اختیار گرفتند. با حمله ی اسکندر و غارت سمرقند بسیاری سغدیان به سمت شرق مهاجرت کردند و در طول راه ابریشم مهاجرنشینانی بنا کردند که این خود به تسلط فرهنگی بازرگانی سغدیان بر راه ابریشم کمک کرد. سغدیان با چینی ها که آن ها را یوئه چی می نامیدند(امروزه ناحیه ای در تاجیکستان به نام آیوَجوجود دارد که آن را بی مناسبت با این واژه و از طرفی با واژه ی ایران ویجنمی دانند) روابط سیاسی و تجاری خوبی داشتند. به جز گزارش دو مورد لشکرکشی چین به سغد برای گرفتن اسبان اصیل سغدی که بار نخست شکست و دیگر بار پیروزی نصیب چینیان شد. نام سغد و سغدیان در سالنامه های چینی به کرات دیده می شود. همچنین بیان می گردد که از فرغانه تا مرز پارت مردم به زبان های گوناگون سخن می گویند اما سخن همدیگر را درمی یابند. این ناحیه که امروزه ترکستان غربی خوانده می شود باید مجموعه ای از اقوام ایرانی بوده باشد که به زبان های ایرانی میانه ی شرقی گفت وگو می کرده اند.

دولت شهرهای سغدی به دلیل ارتباط های بازرگانی نوعی اتحاد داشتند که هرگز قدرتی سیاسی از آن نمی شد استنباط کرد. این دلبستگی سغدیان به بازرگانانی آزاد، و سازش ایشان با فرهنگ های گوناگون باعث شد تا در این بخش از دنیای ایرانی فضایی آزاد برای فرهنگ ها، زبان ها و دین های گوناگون پدید آید، وضعیتی که خود و نتایج آن را در عصر حاضر نیز در این ناحیه می بینیم چنان چه سغدیان، پناهِ پناهجویان مذهبی مانوی و مسیحی که از موبدان راست کیش ساسانی آزرده بودند، شدند. سغدیان مومنانه به هر دینی باور داشتند و به تبلیغ و نگارش متون آن دین می پرداختند به ویژه در ترجمه ی متون از اصل پارتی، فارسی میانه، سنسکریت، سُریانی، چینی و بسیاری زبان های دیگر سرآمد گشتند تا جایی که نام چند مبلغ سغدی در بالای فهرست نخستین مبلغان بودایی گری (که برخی سغدیان پس از تسلط شاهنشاهی ایرانی تبار و بودایی کیش کوشانیان به آن گرایش یافتند) دیده می شود. سغدیان تا به حدی فرهنگ پرور و دارای سنت نوشتاری بودند که اسناد نامه های باستانی سغدی یافته شده در زباله های ویرانه ی دیوارهای شمال غربی دیوار چین را کهن ترین اثر نوشته شده روی کاغذ در جهان می دانند، گرچه محتوای این نامه ها دینی نیست. آزاداندیشی دینی تا آن جا که، چنان چه در کتابخانه ای که متون مانوی یافت می شود، در همان کتابخانه که به هر حال بخشی از یک ساختمان مذهبی بوده است می توان متون بودایی یا مسیحی نیز یافت، یعنی شما مواجه می شوید با کتاب هایی به خط ها و زبان های گوناگون که مطالبی در مورد دین ها و فرهنگ های مختلف دارند. این مردم این چنین میراث فرهنگی بشری و نه صرفا خودی را حفظ می کردند ! با پیدایی اقوام ترک در چنین فضایی، که این بازرگانان چیره دست با فرهنگ تساهل پدید آورده بودند و زمانی که سغدیان تشکل بازرگانی خویش را بسط بیشتری می دادند و سمرقند مرکز این تشکل تجاری و نه البته سیاسی و مذهبی گشته بود. از این دوران حتی پیش از آن، سغدیان که همه جای این راه، از شرق تا غرب گسترده بودند، پلی گشتند تا اقوام ترک از این پل فرهنگی ضمن اخذ مولفه های فرهنگی در دنیای ایرانی گذر کرده، به سوی غرب گسیل شوند. در این گذر آمیختگی های فرهنگی و زبانی بسیاری پدید آمد. خان ترکان از سغدیان (با ویژگی های تنوع زبانی و دینی) در دربارِ خود، سود می برد. در این دوران با گرویدن فرمانروای ترکان اویغور به مانویت فصل جدیدی باز شد، به صورتی که خط سغدی برای بیان ترکی اویغوری به کار رفت. کتیبه ی سه زبانه ی سغدی، اویغوری، چینی خان ترک محصول این دوران است. این خط جدا از خط Runicیا Futharkکه خط بسیار ابتدایی بود نخستین خطی است که که بُردار زبان ترکی بوده است. حتی به نظر می رسد تا قرن ششم میلادی زبانی که نزد ترکان غربی در نوشتار به کار می رفت، زبان سغدی با خط سغدی بوده است. کتیبه ی بوگوت که نزد ترکان شرقی نگاشته شده، مفاهیم آیین بوداییان را بیان می کند به زبان سغدی است و نشان می دهد هنوز ترکی آمادگی لازم برای بیان مفاهیم بلند مذهبی بودا را نیافته بوده است. به هر صورت روند وام گیری، آمیختگی، و بالندگیدر این نواحی ادامه یافت. سده های هفتم تا یازدهم به رغم ویرانگری های اعراب، سال های نوزایی فرهنگی سغدیان بود و از این رو به مجد به عظمت سمرقندی هر روز اضافی می گشت. پس از قرن یازدهم با روی کار آمدن سلجوقیان زبان سغدی زیر نفوذ زبان فارسی و تا حدودی ترکی به آرامی از میان رفت و تنها بازمانده ی آن گویش یغنابی است که در کوهسار زرافشان بدان گفت وگو می شود. به هر حال این مردم میراث دار فرهنگی آمیخته شدند. به شکلی که اکنون نیز اختلاط و آمیزش زبانی در این ناحیه میان ازبکان و تاجیکان انکار کردنی نیست و مرزها چنان مشخص نمی نمایند. چنان که تاثیرپذیرفته ترین دیالکتیک یا گویش ترکی، از زبان های ایرانی را گویش ازبکی می دانند. آن گاه ترکی آذربایجان در مقام دوم از طرفی با توجه به برتری چندین ساله ترکی جغتایی بر سایر شاخه های این وام گیری به دیگر شاخه ها راه یافت. این طبیعی است که نخستین و دیرپاترین دیدارگاه دو گروه زبانی – فرهنگی باید عمیق ترین آمیختگی ها را در خود داشته باشد. به قسمی که تفاوت دو قوم گاه تنها به اختلاف زبان محدود می شود. در محیطی که به طور تاریخی زبان دیوانی، فارسی و زبان های ترکی و دیگر زبان های ایرانی نظیر اعقاب سغدی و خوارزمی و ختنی و آذری نزد مردم کوی و برزن رایج بوده اند.

با توجه به مقدمه گفته شده جایگاه سغدی به ویژه و هم چنین دیگر زبان های ایرانی میانه ی شرقی در داد و ستدهای فرهنگی و زبان شناختی در حوزه های آواشناسی، دستور و واژگان در این برهه ی تاریخی بسیار مهم است. توجه به بسامد بالای هم خوان های سایشی پسکامی و شباهت آن با هم خوان های رایج در ترکی، ما را به یاد تاثیرگذاری همه جانبه ی فارسی و تاجیکی در آواشناسی ازبکی نو می اندازد. متاسفانه به دلیل کم بودن حجم پژوهش ها روی فرهنگ سغدی، این نگاه مهجور مانده است.

 

image_print

همچنین

در نشست حماسه دفاع «از حماسه جنگ چالدران تا دفاع مقدس» مطرح شد؛

نشست حماسه دفاع «از حماسه جنگ چالدران تا دفاع مقدس» چهارشنبه ۱۰ مهر ۱۳۹۸ با …